Co jest, a co nie jest normą w rozwoju mowy?

Podstawowa wiedza o tym, jak przebiega prawidłowy rozwój mowy dziecka
(kiedy pojawiają się poszczególne głoski; jakie odstępstwa od normy są możliwe i dopuszczalne w danym przedziale wiekowym) stanowi istotny punkt odniesienia.
Z jednej strony pozwala zapobiec błędom, które można popełnić, nakłaniając na przykład
3-letnie dziecko do wypowiadania głoski /r/. Z drugiej zaś, pozwala dostrzec we właściwym czasie odstępstwa od normy i w sposób sensowny interweniować – poprawić sprawność narządów odpowiedzialnych za procesy związane z mową, umiejętność gospodarowania powietrzem wydechowym, zdolność różnicowania słuchowego głosek, nauczyć prawidłowych wzorców artykulacyjnych. Wszystko to oczywiście poprzez zabawę i w formie dostosowanej do wieku dziecka.

Najprostszą klasyfikację etapów rozwoju mowy przedstawił w 1981 r. ” L. Kaczmarek,
w książeczce pt. „Nasze dziecko uczy się mowy”.
Wyodrębnił on cztery okresy:
  1. okres melodii (0-1 rok życia),
  2. okres wyrazu (1-2 rok życia),
  3. okres zdania (2-3 rok życia),
  4. okres swoistej mowy dziecięcej (3-7 rok życia dziecka)


W okresie „swoistej mowy dziecięcej” dzieci mogą:
- zastępować trudniejsze głoski łatwiejszymi pod względem artykulacyjnym (tzw. substytucja) np.: /sz/>/s/, /ż/>/z/, /cz/>/c/, /dż/>/dz/;
- upraszczać grupy spółgłoskowe (psułka> pszczółka)
- popełniać błędy gramatyczne (uogólniać /e/ ruchome; mieszać przyrostki w imiesłowach):
[pojade na lewie, lewu]
[na roweru]
[kangury mieskają w lasu]
[dwa pudełki]
[f pudełce]
- stopniować w odmienny sposób:
[doblejsze jak cukielek]
- tworzyć piękne neologizmy:
fontanna [tryskawca], sprzedawczyni [pani sklepa], narzeczony [narzeczonek], sokowirówka [urządzarka do soku], sala zabaw [zabawnia], maszyna do szycia [szytarka], szufelka [sprzątanka], kapeć [kapciak], przyjaciółki [ukochanki], czy nie wymagające tłumaczenia:
[ja cię usiekieluję]…



NORMĄ ROZWOJOWĄ w zakresie artykulacji JEST:

0-1 r. ż.
Dziecko komunikuje się z dorosłymi za pomocą krzyku, okrzyków naturalnych,
tworów onomatopeicznych, mimiki, gestów;
głuży (2-3 miesiąc), gaworzy (6 miesiąc);
od 8 miesiąca zaczyna rozumieć wypowiedzi otoczenia;
wymawia pierwsze wyrazy: /mama/, /tata/, /baba/
W tym okresie ważne jest:
- czy dziecko słyszy;
- czy nawiązuje kontakt z otoczeniem;
- wykorzystywanie każdej okazji do kontaktu słownego z dzieckiem (kąpiel, przewijanie, karmienie, spacer, zabawy paluszkowe, dziecięce masażyki), a także do prowadzenia protodialogu – mówienia w obecności dziecka do samego siebie.

1-2 r. ż.
Dziecko w tym przedziale wiekowym używa pojedynczych wyrazów i ich ułamków,
bez stosowania reguł gramatycznych.
Znaczenie wypowiedzi różnicuje za pomocą melodii i akcentu.
Używa prawie wszystkich samogłosek z wyjątkiem nosowych(ą, ę).
Wymawia niektóre spółgłoski (p, b, m, t, d, n, k, ś, ź, ć, dź, ch);

Niektóre spółgłoski może zastępować innymi, prostszymi pod względem artykulacyjnym:

s,z,c,dz >ś, ź, ć, dź; [sok- siok; zegar – ziegal]
sz, ż, cz, dż > ś, ź, ć, dź; [szafa –siafa; żaba – ziaba; czapka – ciapka]
r> l lub j [rower – lowel / jowej]
k, g > [ki], [gi]
f> x [fasola – chasiola; lew - lech]

Dziecko może pomijać trudną głoskę lub sylabę na początku lub na końcu wielosylabowego wyrazu, np. pomidor – midol, kaczka – kaka, samolot - molot
Sprawy ważne w tym okresie:
- czy dziecko reaguje na mowę otoczenia (czy ją rozumie);
- aktywność własna dziecka – zbieranie doświadczeń, swobodne poznawanie otoczenia

3 r. ż.
Dziecko stosuje różne formy językowe.
Porozumiewa się prostymi zdaniami („Mama, chodź!”).
Wymawia wszystkie samogłoski oraz
spółgłoski: p, pi, b, bi, m, mi, n, ni, f, fi, w, wi, t, d, n, l, li

4 r. ż.
Dziecko wymawia głoski [s, z, c, dz];
Różnicuje [k], [g] i [ki], [gi];
[r] może nadal zamieniać na [l] lub [j],
głoski przedniojęzykowo-dziąsłowe [sz, ż, cz, dż] może zamieniać
na przedniojęzykowo-zębowe [s, z, c, dz]

5-6 r. ż.
Dziecko wymawia głoski sz, ż, cz, dż;
Wymawia samogłoski nosowe [ą], [ę];
Do końca 6 r. ż. (wg najnowszych publikacji – do 8 r. ż.) dziecko nie musi wymawiać [r],
jeśli zamienia je na [l].
7 rok życia kończy okres swoistej mowy dziecięcej.
Dziecko powinno opanować poprawną wymowę wszystkich głosek i technikę mówienia.

Uwaga!
Pamiętajmy, że tempo rozwoju mowy jest indywidualne.
U jednego dziecka mowa rozwija się szybciej, u innego wolniej.

Przy braku przeszkód anatomicznych i prawidłowym słuchu
dopuszcza się przesunięcia półroczne, a nawet roczne
(u młodszych dzieci, po konsultacji z logopedą)


Przedłużanie się okresu swoistej mowy dziecięcej może świadczy o wolniejszym w stosunku do rówieśników wykształcaniu się zdolności ekspresyjnych lub/i percepcyjnych, czyli ORM.

Według H. Spionek istnieje 6 wskaźników OPÓŹNIONEGO ROZWÓJU MOWY (ORM):
  • Późniejsze pojawienie się gaworzenia
  • Późniejsze pojawienie się pierwszych słów
  • Ubogi słownik bierny i czynny, brak niektórych części mowy
  • Późniejsze pojawienie się zdań prostych i złożonych
  • Zbyt długo utrzymujące się nieprawidłowe struktury gramatyczne
  • Zbyt długo utrzymująca się wadliwa wymowa różnych dźwięków mowy


Większość dzieci wyrasta z ORM bez pomocy (pod pewnymi warunkami).

Jeśli dziecko ma ORM, trzeba:
  • ustalić czynniki, które mogły mieć wpływ na ORM (ciąża, poród, sposób karmienia, infekcje, problemy laryngologiczne, problemy z rozwojem sensomotorycznym, poznawczym);
  • zgłosić się do logopedy, który sprawdzi budowę i sprawność aparatu artykulacyjnego oraz funkcje;
  • sprawdzić, czy dziecko dobrze słyszy i czy rozumie mowę otoczenia.


opracowanie:
Paulina Jarzynka, logopeda
Przedszkolowo.pl logo